اختلال دلیریوم چیست؟ همراه با علائم، دلایل، راه‎های تشخیص و درمان

اختلال دلیریوم (Delirium) یک وضعیت پزشکی است که در آن عملکرد ذهن به‌طور ناگهانی دچار اختلال می‌شود و فرد ممکن است در مدت کوتاهی دچار گیجی، کاهش تمرکز یا تغییر سطح هوشیاری شود. 

این حالت معمولاً به دلایل جسمی مانند عفونت، دارو یا کم‌آبی ایجاد می‌شود و با تشخیص به‌موقع قابل درمان است. در این مطلب، به‌صورت ساده با علائم، دلایل، تفاوت‌ها و راه‌های درمان دلیریوم آشنا می‌شوید و می‌گوییم چه زمانی و چگونه باید برای درمان آن اقدام کنید.

دلیریوم دقیقاً به چه معناست؟

همانطور که در مقدمه اشاره کردیم، دلیریوم زمانی رخ می‌دهد که عملکرد طبیعی ذهن به‌طور ناگهانی مختل می‌شود. در این وضعیت، فرد تمرکز خود را از دست می‌دهد، دچار گیجی حاد می‌شود و سطح هوشیاری‌اش تغییر می‌کند.

 این تغییرات معمولاً در عرض چند ساعت تا چند روز ایجاد می‌شوند و برخلاف بیماری‌های مزمن، به‌صورت تدریجی پیش نمی‌روند.

در اختلال دلیریوم، علائم ثابت نمی‌مانند و در طول روز شدت و ضعف پیدا می‌کنند. فرد ممکن است یک‌بار هوشیار به نظر برسد و ساعتی بعد دچار آشفتگی ذهنی ناگهانی، هذیان حاد یا ناتوانی در توجه به محیط اطراف شود.

نکته‌ آرامش‌بخش این است که دلیریوم بیماری روانی مزمن یا زوال عقل نیست. این وضعیت یک اختلال حاد و قابل درمان است که با تشخیص به‌موقع، در بسیاری از موارد بهبود پیدا می‌کند؛ به‌ویژه اگر زود متوجه تغییر شویم.

علائم و نشانه های اختلال دلیریوم

علائم و نشانه‌های اختلال دلیریوم اغلب همراه با یک مشکل جسمی یا شرایط پزشکی رخ می‌دهند و به‌ویژه در شب یا محیط‌های ناآشنا واضح‌تر می‌شوند. بر همین اساس، مهمترین نشانه ‎های دلیریوم شامل موارد زیر است:

• گیجی حاد و ناتوانی در تمرکز
• اختلال حاد هوشیاری و کاهش آگاهی از محیط
• تغییر ناگهانی سطح هوشیاری در طول شبانه‌روز
• سردرگمی نسبت به زمان، مکان یا هویت شخصی
• اختلال در حافظه کوتاه‌مدت و فراموشی رویدادهای اخیر
• گفتار نامنسجم یا دشواری در درک صحبت دیگران
• هذیان حاد یا توهم‌های گذرا (دیدن یا شنیدن چیزهای غیرواقعی)
• اضطراب، ترس یا بی‌اعتمادی ناگهانی
• تغییرات رفتاری یا خلقی مانند بی‌قراری یا پرخاشگری
• کاهش واکنش‌ها، سکوت یا گوشه‌گیری، به‌ویژه در دلیریوم در سالمندان
• کندی حرکات یا خواب‌آلودگی غیرعادی
• به‌هم‌ریختگی چرخه خواب و بیداری، به‌خصوص بیداری شبانه

دلیریوم چرا ایجاد می‌شود؟

دلیریوم معمولاً زمانی ایجاد می‌شود که تعادل طبیعی بدن به‌هم می‌خورد و مغز نمی‌تواند مثل قبل اطلاعات را پردازش کند. در ادامه، شایع‌ترین دلایل آن را به زبان ساده توضیح می‌دهیم:

عفونت‌ها

عفونت‌ها، به‌ویژه عفونت ادراری، ریوی یا عفونت‌های شدید، می‌توانند باعث التهاب و تب شوند و عملکرد مغز را مختل کنند؛ به همین دلیل دلیریوم در سالمندان هنگام عفونت بسیار شایع است.

کم‌آبی بدن یا سوءتغذیه

کاهش مایعات یا دریافت ناکافی مواد غذایی باعث اختلال در تعادل بدن می‌شود و مغز نسبت به این تغییرات سریع واکنش نشان می‌دهد و فرد دچار گیجی ناگهانی می‌شود.

داروها و تداخل دارویی

برخی داروها یا مصرف هم‌زمان چند دارو می‌توانند روی هوشیاری و تمرکز اثر بگذارند و باعث گیجی یا تشدید علائم دلیریوم به‌ویژه در افراد مسن شوند.

مشکلات متابولیک یا جراحی

به‌هم‌خوردن تعادل مواد شیمیایی بدن، بیهوشی، درد یا استرس ناشی از جراحی می‌تواند زمینه‌ساز بروز دلیریوم شود.

بیماری‌های زمینه‌ای

بیماری‌هایی مانند مشکلات قلبی، ریوی، کلیوی یا کبدی می‌توانند جریان طبیعی اکسیژن و مواد ضروری به مغز را مختل کنند و باعث بروز نشانه‎های دلیریوم شوند.

تفاوت دلیریوم با دمانس (زوال عقل)

برای درک تفاوت دلیریوم و زوال عقل، کافی است به سرعت شروع، ثبات علائم و امکان بهبود توجه کنیم:

• در دلیریوم، حال فرد به‌طور ناگهانی تغییر می‌کند؛ ممکن است صبح طبیعی باشد و عصر همان روز دچار گیجی، سردرگمی یا تغییر هوشیاری شود. اما در زوال عقل، این تغییرات آهسته و تدریجی اتفاق می‌افتند و معمولاً طی ماه‌ها یا سال‌ها خود را نشان می‌دهند.
• دلیریوم اغلب موقتی و قابل درمان است. اگر علت زمینه‌ای آن برطرف شود، ذهن فرد می‌تواند به وضعیت قبلی برگردد. در مقابل، زوال عقل معمولاً برگشت‌پذیر نیست و به‌مرور پیشرفت می‌کند.
• شدت علائم در دلیریوم در طول روز نوسان دارد؛ فرد ممکن است ساعتی گیج و ساعتی هوشیار باشد. این نوسان شدید معمولاً در زوال عقل دیده نمی‌شود.

تفاوت دلیریوم با اختلال هذیانی و اسکیزوفرنی

اگر بخواهیم تفاوت دلیریوم با اختلال هذیانی و اسکیزوفرنی را ساده بگوییم، می‌توانیم به موارد زیر اشاره کنیم:

• دلیریوم یعنی ذهن درست کار نمی‌کند، اما اختلال هذیانی و اسکیزوفرنی به معنی وجود مشکل در باور یا فکر فرد است.
• در دلیریوم، سطح هوشیاری و توجه پایین می‌آید؛ فرد گیج است، حواسش جمع نیست و ممکن است نداند کجاست یا چه زمانی است. این حالت ناگهانی شروع می‌شود و معمولاً موقتی است.
• در اختلال هذیانی و اسکیزوفرنی، فرد معمولاً هوشیار است، توجه دارد، ولی باورهای نادرست یا افکار غیرواقعی دارد و این وضعیت مزمن و طولانی‌مدت است.
• دلیریوم یک اورژانس پزشکی است و نباید با اختلالات روانی اشتباه گرفته شود. اما اختلال هذیانی و اسکیزوفرنی معمولاً اورژانسی نیستند و مسیر تشخیص و درمان آن‌ها از طریق روان‌پزشک و به‌صورت تدریجی انجام می‌شود

چرا دلیریوم یک وضعیت جدی محسوب می‌شود؟

دلیریوم به این معناست که مغز به یک مشکل جسمی مهم واکنش نشان داده و دیگر مثل قبل کار نمی‌کند. این وضعیت یک هشدار است که اگر نادیده آن را نادید بگیریم، می‌تواند حال فرد را بدتر کند. از جمله خطرات عدم تشخیص به‌موقع دلیریوم عبارتند از:

• زمین‌خوردن و آسیب‌های ناگهانی
• تشدید بیماری یا مشکل زمینه‌ای
• طولانی شدن بستری یا نیاز به مراقبت بیشتر
• افزایش گیجی و بی‌قراری ذهنی
• کاهش توانایی‌های ذهنی پس از بهبود
• وابستگی بیشتر به اطرافیان
• افزایش خطر مرگ، به‌ویژه در سالمندان

با این تفاسیر، وقتی دلیریوم دیر شناسایی می‌شود، درمان علت اصلی هم به تعویق می‌افتد. این تأخیر می‌تواند باعث طولانی‌تر شدن روند بهبود و باقی ماندن اثرات ذهنی این اختلال شود.

درمان اختلال دلیریوم چگونه انجام می‌شود؟

خبر خوب این است که در بیشتر موارد، دلیریوم با رسیدگی درست قابل کنترل و قابل بهبود است. در این بخش، توضیح می‌دهیم درمان دلیریوم چگونه انجام می‌شود و پزشکان دقیقاً روی چه چیزهایی تمرکز می‌کنند:

• پزشک علت‌هایی مثل عفونت، کم‌آبی بدن یا عوارض داروها را پیدا و درمان می‌کند.
• اگر شدت گیجی زیاد باشد، فرد را برای مراقبت بهتر در بیمارستان نگه می‌دارند.
• پرستاران وضعیت هوشیاری فرد را مرتب بررسی می‌کنند تا بدتر نشود.
• فقط زمانی از دارو برای درمان این اختلال استفاده می‌شود که فرد خیلی بی‌قرار باشد یا به خودش آسیب بزند.
• محیط آرام، خواب منظم و حضور آشنایان به بهتر شدن حال فرد کمک می‌کند.
• با بهتر شدن علت اصلی، علائم دلیریوم هم معمولاً کم‌کم از بین می‌روند.

اطرافیان فرد مبتلا به دلیریوم چه کاری باید انجام دهند؟

نقش خانواده و اطرافیان در کنترل و درمان اختلال دلیریوم بسیار تعیین‌کننده است؛ چون آن‌ها معمولاً اولین کسانی هستند که تغییرات ناگهانی رفتار یا هوشیاری را متوجه می‌شوند. بنابراین توصیه می‌کنیم اقدامات زیر را انجام دهید:

• علائم دلیریوم مانند گیجی ناگهانی، بی‌قراری یا تغییر سطح هوشیاری را سریع تشخیص بدهید.
• از بحث‌کردن، اصلاح‌کردن یا سرزنش فرد گیج خودداری کنید.
• فرد را تنها نگذارید و حضور آرام و مطمئن خود را حفظ کنید.
• محیط را آرام، کم‌نور و بدون سر و صدای اضافی نگه دارید.
• با صدای آرام و جمله‌های ساده با فرد صحبت کنید.
• در صورت مشاهده تغییر ناگهانی رفتار یا هوشیاری، سریع به مراکز درمانی مراجعه کنید.

سوالات متداول

دلیریوم چیست و چرا ناگهان شروع می‌شود؟

دلیریوم یک گیجی ناگهانی در سالمندان است که معمولاً به‌دلیل عفونت، دارو، کم‌آبی یا مشکل جسمی ایجاد می‌شود.

آیا دلیریوم با زوال عقل یکسان است؟

خیر؛ دلیریوم ناگهانی و اغلب موقتی است، اما زوال عقل تدریجی و مزمن است.

آیا دلیریوم خطرناک و اورژانسی است؟

بله؛ دلیریوم یک هشدار پزشکی است و به بررسی سریع نیاز دارد.

دلیریوم معمولاً چقدر طول می‌کشد؟

در بیشتر افراد با درمان مناسب، طی چند روز تا چند هفته بهبود پیدا می‌کند.

آیا دلیریوم قابل درمان است؟

بله؛ با درمان علت اصلی، علائم دلیریوم معمولاً برطرف می‌شوند.

دلیریوم بیشتر در چه افرادی دیده می‌شود؟

در سالمندان، بیماران بستری، افراد پس از جراحی یا مبتلایان به بیماری‌های شدید شایع‌تر است.

آیا دلیریوم می‌تواند دائمی شود؟

در اغلب موارد نه، اما در برخی افراد ممکن است اثرات آن مدتی باقی بماند.

خانواده فرد مبتلا چه اقدامی باید انجام دهند؟

علائم را جدی بگیرند، محیط را آرام نگه دارند و سریع به مراکز درمانی مراجعه کنند.